Boeddhistische Meditatie

door Lars Lanke

Please, shine your light inward and return.
The source is infinite, you cannot face it or turn away.
Let the centuries pass and relax completely.
Open your hands and walk, innocent.
(Sekito)

Inleiding

De aandachtsoefeningen die in de training Bewuste Stresshantering worden gebruikt zijn afkomstig uit de boeddhistische meditatietraditie. Ik zal hieronder een beeld schetsen van de geestelijke trainingsmethode waaruit de training Bewuste Stresshantering is ontsprongen. Hierbij zal eerst iets worden verteld over waarom het in de eerste plaats belangrijk is om het bewustzijn te trainen. Daarna worden een aantal veelvoorkomende misverstanden over boeddhistische meditatie uit de weg geruimd, waarna kort wordt beschreven wat boeddhistische meditatie inhoudt en waar het toe dient. Het is moeilijk om in zo'n korte tekst recht te doen aan een dergelijk subtiel en diepzinnig onderwerp. Het is dan ook goed om te onthouden dat hier slechts een algemeen beeld wordt geschetst om een eerste indruk te krijgen.

Misverstanden over boeddhistische meditatie

Het woord "meditatie" heeft voor veel mensen allerlei betekenissen en bijklanken die niets te maken hebben met de boeddhistische aandachtsmeditatie, zoals: trance, extatische visioenen, onderwerping aan een goeroe en het ontwikkelen van paranormale vermogens. Vasten of andere vormen van ascetisme behoren niet tot deze meditatiebeoefening. Deze oefening is in feite ook niet gebonden aan de verschillende oosterse culturele verschijningsvormen of aan starre tradities of instituten. Een ander veel voorkomend idee is dat meditatie beperkt zou zijn tot het stilzitten in de lotushouding. Verder gaat het niet om het enkel en alleen ontwikkelen van een of andere rustige toestand. Het is niet de bedoeling op te gaan in een of ander privé-paradijs waardoor je je niet meer om andere mensen bekommert (Rahula, 1962).

Anderen zien meditatie als een militaristisch drillen van de geest en spannen zich krampachtig in om de geest met geweld tot stilstand te dwingen, waardoor meestal het tegenovergestelde wordt bereikt. Meditatie maakt je geen verheven wezen van je dat boven alle emoties en andere mensen staat. Het is geen vlucht uit de werkelijkheid. Meditatie is in het boeddhisme ook geen intellectuele oefening, hoe verfijnd ook. Het is ook niet iets dat je van de schap van new age producten kunt plukken en toevoegen aan je karretje met stukjes en beetjes uit allerlei geestelijke stromingen. Het is tijdverspilling om meditatie te gebruiken om te voldoen aan het verlangen naar bijzondere ervaringen of het ontwikkelen van bijzondere eigenschappen die je tot een speciale geestelijke persoonlijkheid zouden maken. Meditatie is geen spiritueel consumentisme.

Boeddhistische meditatie

Het woord "meditatie" is een gebrekkige vertaling van de oorspronkelijke pali term bhavana, wat "cultuur" of "ontwikkeling" betekent: cultivering van de geest. "Meditatie" is strikt genomen geen juiste vertaling omdat meditatie in de aandachttraining niet gaat over abstracte bespiegeling of diep nadenken over een bepaald onderwerp. Omdat de term meditatie echter algemeen in gebruik is geraakt zal ik deze vertaling aanhouden. Meditatie wordt in het Oosten van oudsher beschouwd als het meest doeltreffende middel om tot geestelijke gezondheid en inzicht te komen.

Boeddhistische meditatie kan gedefinieerd worden als: een methodische oefening waarin door concentratie en opmerkzaamheid de geest wordt getraind in het opmerken, observeren en voorbij laten gaan van gedachten, emoties en lichamelijke gewaarwordingen. Oftewel: alles wat je denkt, zegt of doet, doe je met heldere aandacht. In een vroege sutra heeft Boeddha gezegd:
In wat gezien wordt, moet alleen het geziene zijn; in wat gehoord wordt, moet alleen maar het gehoorde zijn; in wat zintuiglijk gevoeld wordt; moet alleen maar zijn wat gevoeld is; in wat wordt gedacht, moet alleen het gedachte zijn. (Udana 1, 10)

In de oefening van heldere aandacht ervaar je lichamelijke en geestelijke gewaarwordingen zoals ze zijn. Je gaat er niet op in door ze te analyseren of te veroordelen en je ontkent ze ook niet: je blijft erbij, direct ervarend, gevestigd in het hier en nu. Hierdoor herken je onheilzame geestestoestanden op het moment dat ze opkomen. Je bent er niet aan gebonden en je bent in staat om ze los te laten. Deze methode wordt in het boeddhisme als basisoefening gebruikt om inzicht, mededogen en moreel gedrag te kunnen ontwikkelen. Het consequent blijven beoefenen van meditatie brengt volgens boeddhistische geschriften onder andere: toegenomen lichamelijk welzijn door het verdwijnen van psychosomatische klachten, sterkere concentratie, grotere opmerkzaamheid, wilskracht, energie, onderscheidingsvermogen, vreugde, innerlijke rust en het vermogen om dingen te kunnen zien en aanvaarden zoals ze zijn.

Het hoogste doel van meditatie is echter geestelijk ontwaken, ook wel verlichting genoemd: het direct ervaren van de ware aard van de werkelijkheid. Aandachtig worden betekent in zekere zin: wakker worden en je ogen open doen om de dingen te zien zoals ze werkelijk zijn. Door middel van aandacht ben je in staat om dieper contact te maken met de werkelijkheid in je en om je heen. De golven van de onderscheidmakende, drukke geest komen steeds meer tot bedaren, waardoor je kalm en helder wordt. Hierdoor ben je steeds beter in staat om je geest te concentreren en volledig aanwezig te zijn in wat je op elk moment doet en ervaart. Met voortgezette oefening maak je je deze manier van zijn steeds meer eigen en verdiept je contact met het leven zelf zich meer een meer. Volledige, zuivere aandacht is het volledig doordringen in de aard van de werkelijkheid. Op zo'n moment ervaart iemand plotseling de absolute realiteit, die niets anders is dan zijn eigen realiteit.

Dit inzicht kan steeds verder worden verdiept, in het dagelijks leven geïntegreerd en gebruikt worden om anderen te helpen. Uiteindelijk voert dit pad volgens boeddha tot het verwezenlijken van Nirvana, de hoogste staat van verlichting, de definitieve bevrijding van al het lijden dat voorbij alle begrippen is, noch zijn noch niet-zijn.

Oefenen

Philip Kapleau wijst erop dat oefening nodig is om deze zuivere en continue aandacht te kunnen bereiken: "Voor de doorsnee mens, wiens geest een schaakbord is van kris kras door elkaar lopende gedachten, is pure aandacht praktisch onmogelijk. Zijn leven is dus niet verankerd in de werkelijkheid, maar in zijn voorstelling daarvan. Door het volledig instellen van de geest op elk onderwerp en elke handeling ontdoet meditatie hem van niet ter zake doende gedachten en maakt het hem mogelijk om volledig met het leven tot overeenstemming te komen" (Kapleau, 1980, p. 30).

Meditatie kan zowel in groepen als individueel worden beoefend. Meestal wordt een specifieke houding aangenomen, vaak met gekruiste benen. Het belangrijkste is echter dat het de rug recht is en het lichaam stabiel en ontspannen is zodat de beoefenaar langere tijd stil kan zitten. Hierdoor krijgt de geest de gelegenheid om zich diep en ongedwongen te concentreren. De meditatieve geestesgesteldheid wordt echte ook in het dagelijkse leven van activiteit in stand gehouden.

Boeddha onderwees in de Satipatthana Sutra, "de vier grondslagen van aandacht," een oefenpraktijk om een alert bewustzijn en liefdevolle aandacht te ontwikkelen. Door deze oefening wordt waakzaamheid gecultiveerd in vier fundamentele aspecten van ons leven:

1. Aandacht voor het lichaam
2. Aandacht voor gevoelens
3. Aandacht voor de geest
4. Aandacht voor de objecten van de geest.

Boeddhistische meditatie beperkt zich niet alleen tot zitmeditatie. Alleen bij het volgen van de ademhaling wordt expliciet het zitten in de lotushouding aangeraden. Hoewel zitmeditatie de basisoefening is, omvat de beoefening van aandacht alle aspecten van het dagelijkse leven, zowel de kleine alledaagse dingen als grote of ingrijpende gebeurtenissen, zowel vreugde als verdriet. Kapleau zegt het volgende over het verband tussen de zitmeditatie en de beoefening van aandacht in het dagelijks leven:
Zittende en beweeglijke meditatie zijn twee even dynamische functies, die elkaar wederzijds versterken. Iemand die dagelijks vol overgave in meditatie zit, vindt het gemakkelijker zich van ganser harte aan zijn dagelijks leven te wijden, en iemand die elke handeling met totale aandacht en helder bewustzijn uitvoert, vindt het minder moeilijk om leegte van geest te bereiken bij het zitten. (Kapleau, 1980, p. 30).

Meditatie is zoals eerder gezegd geen vlucht. Je wordt juist met jezelf geconfronteerd. Je zit zelf op je kussen en je kunt niets op anderen projecteren. Het is jouw geest. Doordat je steeds dieper doordringt in de lagen van het bewustzijn, zal er van alles uit het onbewuste naar boven komen en het is de kunst om deze dingen gewoon voorbij te laten gaan zonder erdoor van de wijs te worden gebracht. Deze oefening heeft ook niet tot gevolg dat je een gevoelloze, registerende robot wordt. Zintuiglijke indrukken worden scherper en intenser beleefd, gevoelens worden dieper beleefd en het denken wordt steeds helderder, maar je bent ook stabiel genoeg om deze gevoeligheid te kunnen hanteren.

Meditatie houdt in feite in dat je één bent met je leven. Het gaat erom dat je met hart en ziel in dit moment bent. Voor deze overgave aan de stroom van het leven is een zekere dosis moed, inzet en vertrouwen nodig. Onze gewoonte is om uit zelfbescherming te proberen om uit te denken hoe het allemaal in elkaar zit en hoe we allerlei problemen kunnen oplossen. Op zich is dat niet slecht, maar als we ons met onze gedachten vereenzelvigen raken we het zicht op de werkelijkheid zelf kwijt. We houden alles op afstand en voelen ons geïsoleerd. De beoefening van aandacht houdt in dat je dit allemaal los laat. Als je zit, zit je alleen maar, als je loopt, ben je alleen maar aan het lopen, als je eet, eet je alleen maar, als je kijkt, kijk je alleen en als je luistert, luister je alleen. Dat is alles.